Tía tô và các bài thuốc trong y học cổ truyền

Tía tô và các bài thuốc trong y học cổ truyền

Tên khác: tử tô, tô ngạnh

Tên khoa học: Perilla frutescens (L.) Britton

Họ: Hoa môi Lamiaceae (Labiatae)

Đặc điểm: cây thân thảo, cao từ 0,5 – 1m

Lưu ý khi sử dụng tía tô

Từ xưa đến nay, lá tử tô được xuất hiện phổ biến trong rất nhiều bài thuốc dân gian với tác dụng chữa ho, chữa cảm mạo, hỗ trợ tiêu hóa, giải độc,… Y học hiện đại sau khi phân lập và chiết tách cũng phát hiện các chất mang hoạt tính sinh học với các công dụng diệu kỳ. Tuy nhiên, không phải ai cũng có thể uống được lá tía tô. Khi uống cần có sự tư vấn của các y bác sĩ để tránh những hệ lụy cho sức khỏe

Công dụng trong y học cổ truyền

Chữa cảm mạo, sốt, nhức đầu, ngạt mũi

Trong chiết xuất của lá tử tô có chứa Rosmarinic acid (RA), Luteolin, và một số hợp chất khác có vai trò chống viêm, hạ sốt, điều hòa chất nhầy,… chữa cảm mạo, sốt, ngạt mũi và các bệnh về đường hô hấp. Trong y học cố truyển, tử tô tính ấm, lợi phế, tâm, tỳ. Vi vậy mà được dùng để trừ cảm mạo, tán hàn, giải biểu.

Một số phương thuốc chữa cảm mạo, nhức đầu, ngạt mũi:

• Tử tô 15g, 10g kinh giới, 10g hương nhu, 10g vỏ quýt, 10g cúc tần. Sắc lấy nước uống mỗi ngày 2-3 lần. Giúp nhuận tâm, trừ cảm mạo, ngạt mũi, hành khí.
• 15g tía tô, 8g vỏ quýt để lâu, 8g hương phụ, 8g gừng sống, 8g hành trắng cả cây. Sắc lấy nước uống lúc còn nóng. Giã nhỏ và dùng ngoài 1 củ gừng, chưng nóng, gói vảo và xát 2 bên gáy và dọc xương sống.
• 10g tử tô, 10g bán hạ, 8g đương quy, 6g cam thảo, 6g nhục quế, 4g tiền hồ, 4g hậu phác, 4g tô diệp, 2 lát gừng tươi, 1 quả đại táo (táo tàu). Sắc uống mỗi ngày 1 thang, chữa ho suyễn, khí quản, tức ngực

Vai trò chữa ho đờm lâu ngày

Chiết xuất Rosmarinic acid (RA) trong lá tía tô có thể điều chỉnh quá trình sản xuất và biểu hiện gen của chất nhầy, bằng cách tác động trực tiếp lên các tế bào biểu mô đường thở. Trong y học cổ truyền, nước sắc tử tô cũng được dùng để tiêu đờm, giảm ho

Một số phương thuốc trong đông y

• 120g tử tô, 160g vỏ quýt. Sắc cùng với ½ rượu, ½ nước. Ngày chia làm 2 lần uống, trị ho, tiêu đờm
• Cao tía tô 2/1, 15g; cao chỉ xác 2/1, 15g; cao húng chanh 2/1, 15g; vừa đủ 100g siro đơn. Dùng thành dạng siro, trị ho, ngạt mũi, tiêu đờm. Ngày uống 2-3 lần, người lớn uống 30mL/lần, trẻ em 10mL/lần.
• 5 lá tử tô, 2-3g củ chóc nướng, 4 lát gừng sống. Sắc và hòa ít mật lợn sống cho trẻ uống giúp trẻ chữa bệnh phong đờm, lên kinh

Phòng sốt xuất huyết

Luteolin đã được phân lập từ chiết xuất ethanol của lá tía tô giúp có vai trò kháng khuẩn, kháng viêm, giúp phòng bệnh sốt xuất huyết

Một số đơn thuốc đông y

• 15g tử tô, 30g rau má, 30g nhọ nồi, 20g bông mã đề. Giã lấy nước hoặc sắc uống giúp phòng bệnh sốt xuất huyết

Chữa dị ứng, mẩn ngứa, mề đay.

Chiết suất ethanol từ tía tô giúp giảm biểu hiện của MMP-9 (Matrix metallicoproteinase-9, một loại enzyme liên quan đến sự thoái hóa của ma trận ngoại bào) và IL-31 (Interleukin 31, tác nhân chính cho một số bệnh viêm mãn tính, bao gồm cả viêm da dị ứng), cũng như tăng cường hoạt động T-bet, có tác dụng chống viêm da dị ứng do  2,4-dinitrofluorobenzene (DNFB). Trong y học cổ truyền, một số bài thuốc kết hợp tử tô với các phương thuốc đông ý khác cũng dùng để chữa dị ứng, mẩn ngứa

• 12g tử tô, 16g tô diệp, 10g kinh giới, 8g gừng tươi, 6g cam thảo. Sắc lấy nước khoảng 15 phút, uống lúc nóng
• 1 nắm lá tía tô, vắt giã lấy nước cốt uống, bã xát vào chỗ ngứa, kiêng nước và ra gió.

Một số công dụng khác

Không chỉ dừng ở những tác dụng trên, tử tô khi kết hợp với các bài thuốc đông y khác dùng để chữa các bệnh khác như viêm phổi, viêm cầu thận cấp, chữa động thai,…

• 8g tía tô, 16g đảng sâm, 12g bạch truật, 8g bạch phúc bì, 8g đương quy. Sắc lấy nước uống trong ngày, giúp chữa phụ nữ mang thai bị đau bụng, động thai
• 12g Lá tía tô, 20g cam thảo đất, 20g bông mã đề, 12g cát căn, 12g hành răm, 10g lá chanh, 8g lá tre, 2g gừng tươi. Sắc uống mỗi ngày một thang, giúp chữa viêm cầu thận cấp cấp
• 8g tô ngạch, 12g câu đằng, 12g thảo quyết minh, 12g cam thảo dây, 8g cúc hoa, 8g hương phụ, 8g chỉ xác, 8g uất kim. Sắc uống mỗi ngày một thang giúp cho những người suy nhược thần kinh.

– Tài liệu tham khảo

Akriti Dhyani, Rajni Chopra, Meenakshi Garg (2022), A Review on Nutritional Value, Functional Properties and Pharmacological Application of Perilla (Perilla Frutescens L.)

Hua Yu (2017), Phytochemical and phytopharmacological review of Perilla frutescens L. (Labiatae), a traditional edible-medicinal herb in China

GS-TS Đỗ Tất Lợi, Tía Tô được viết trong cuốn những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam